info@teknoedu.com
Yazılım

SQL Temelleri: SELECT, WHERE, ORDER BY ve GROUP BY ile Veri Sorgulamaya Başlangıç

Veritabanlarının ortak dili SQL'e sıfırdan başlayın. Örnek bir okul veritabanı üzerinde SELECT, WHERE, ORDER BY, LIMIT, GROUP BY, HAVING ve toplama fonksiyonlarını adım adım öğrenin.

SQL Temelleri: SELECT, WHERE, ORDER BY ve GROUP BY ile Veri Sorgulamaya Başlangıç

Excel’de filtre uygulayıp özet tablo hazırlamayı biliyorsanız, aslında SQL’in mantığına yabancı değilsiniz. SQL (Structured Query Language), ilişkisel veritabanlarındaki verileri sorgulamak ve yönetmek için kullanılan standart dildir. PostgreSQL, MySQL, SQL Server, SQLite ve Oracle gibi sistemlerin her birinin küçük farkları olsa da temel komutlar hepsinde aynıdır. Bu yazıda veri okumanın temel taşlarını, üzerinde çalışabileceğiniz küçük bir örnek veritabanıyla anlatıyoruz.

Örnek tabloyu hazırlayalım

Aşağıdaki komutları SQLite, PostgreSQL veya tarayıcı tabanlı bir SQL deneme ortamında çalıştırabilirsiniz:

CREATE TABLE ogrenciler (
    id      INTEGER PRIMARY KEY,
    ad      VARCHAR(50) NOT NULL,
    soyad   VARCHAR(50) NOT NULL,
    sinif   VARCHAR(5)  NOT NULL,
    sehir   VARCHAR(30),
    puan    INTEGER
);

INSERT INTO ogrenciler (id, ad, soyad, sinif, sehir, puan) VALUES
(1, 'Ayşe',  'Demir',  '10-A', 'Ankara',   88),
(2, 'Mehmet','Kaya',   '10-A', 'İstanbul', 72),
(3, 'Zeynep','Arslan', '10-B', 'İzmir',    95),
(4, 'Can',   'Yıldız', '10-B', 'Ankara',   NULL),
(5, 'Elif',  'Şahin',  '11-A', 'Bursa',    64),
(6, 'Burak', 'Çelik',  '11-A', 'İstanbul', 81),
(7, 'Deniz', 'Aydın',  '11-A', NULL,       47);

Tablo, satırlardan (kayıtlar) ve sütunlardan (alanlar) oluşur. id sütunu birincil anahtardır: her satırı benzersiz biçimde tanımlar.

SELECT: Veri okumak

En temel sorgu, bir tablodaki tüm sütunları getirir:

SELECT * FROM ogrenciler;

* “tüm sütunlar” demektir. Keşif için pratiktir ama uygulama kodunda ihtiyacınız olan sütunları açıkça yazmak daha iyidir; hem daha hızlıdır hem de tabloya sütun eklendiğinde kodunuz etkilenmez:

SELECT ad, soyad, puan FROM ogrenciler;

Sütunlara takma ad (alias) verip hesaplama da yapabilirsiniz:

SELECT ad || ' ' || soyad AS ad_soyad,
       puan,
       puan + 5 AS bonuslu_puan
FROM ogrenciler;

Metin birleştirme operatörü sisteme göre değişir: PostgreSQL ve SQLite’ta ||, SQL Server’da + kullanılır. CONCAT() fonksiyonu bunların çoğunda çalışır.

WHERE: Satırları filtrelemek

SELECT ad, soyad, puan
FROM ogrenciler
WHERE puan >= 80;

Sık kullanılan koşul operatörleri:

Operatör Örnek Anlamı
=, <> sinif = '10-A' Eşit, eşit değil
>, <, >=, <= puan >= 50 Karşılaştırma
AND, OR, NOT sinif = '10-A' AND puan > 80 Mantıksal birleştirme
IN sehir IN ('Ankara', 'İzmir') Listeden biri
BETWEEN puan BETWEEN 60 AND 80 Aralık (uçlar dahil)
LIKE soyad LIKE 'K%' Desen (% her şey, _ tek karakter)
IS NULL puan IS NULL Boş değer

AND ile OR birlikte kullanıldığında parantez kullanmayı alışkanlık edinin; AND önceliklidir ve parantezsiz sorgular sandığınızdan farklı sonuç verebilir:

SELECT ad, sinif, sehir
FROM ogrenciler
WHERE (sehir = 'Ankara' OR sehir = 'İstanbul')
  AND sinif LIKE '10-%';

NULL: “Bilinmeyen” değerin özel durumu

NULL, sıfır ya da boş metin değil, “değer yok/bilinmiyor” anlamına gelir. Bu yüzden = NULL ile karşılaştırılamaz:

SELECT ad FROM ogrenciler WHERE puan = NULL;   -- hiçbir satır döndürmez!
SELECT ad FROM ogrenciler WHERE puan IS NULL;  -- doğru: Can

NULL yerine varsayılan bir değer göstermek için COALESCE kullanılır:

SELECT ad, COALESCE(sehir, 'Belirtilmemiş') AS sehir
FROM ogrenciler;

ORDER BY ve LIMIT: Sıralama ve sınırlama

SELECT ad, soyad, puan
FROM ogrenciler
WHERE puan IS NOT NULL
ORDER BY puan DESC, soyad ASC
LIMIT 3;

ASC artan (varsayılan), DESC azalan sıralamadır. Birden fazla sütunla sıralayabilirsiniz; ilk sütunda eşitlik olursa ikinciye bakılır. LIMIT PostgreSQL, MySQL ve SQLite’ta çalışır; SQL Server’da aynı iş SELECT TOP 3 ... veya OFFSET ... FETCH ile yapılır.

Yinelenen değerleri tekilleştirmek için DISTINCT kullanılır:

SELECT DISTINCT sehir FROM ogrenciler ORDER BY sehir;

Toplama fonksiyonları

Fonksiyon Ne yapar?
COUNT(*) Satır sayısı
COUNT(sutun) NULL olmayan değer sayısı
SUM(sutun) Toplam
AVG(sutun) Ortalama (NULL’ları yok sayar)
MIN(sutun), MAX(sutun) En küçük, en büyük
SELECT COUNT(*)        AS ogrenci_sayisi,
       COUNT(puan)     AS puani_olan,
       AVG(puan)       AS ortalama,
       MAX(puan)       AS en_yuksek
FROM ogrenciler;

Bu sorgu 7 öğrenci, 6 puanı olan öğrenci ve ortalama olarak yaklaşık 74,5 döndürür. AVG, NULL olan Can’ı hesaba katmaz; bu, sonucu yorumlarken unutulmaması gereken bir ayrıntıdır.

GROUP BY: Gruplara göre özetlemek

Excel’deki özet tablonun SQL karşılığı GROUP BY‘dır:

SELECT sinif,
       COUNT(*)            AS mevcut,
       ROUND(AVG(puan), 1) AS ortalama
FROM ogrenciler
GROUP BY sinif
ORDER BY ortalama DESC;

Kural: SELECT listesinde, toplama fonksiyonu içinde olmayan her sütun GROUP BY içinde de yer almalıdır. Örneğin yukarıdaki sorguya ad sütununu eklerseniz çoğu veritabanı hata verir, çünkü bir sınıfta birden fazla ad vardır ve hangisini göstereceği belirsizdir.

HAVING: Gruplar üzerinde filtre

WHERE satırları gruplamadan önce, HAVING ise grupları oluşturduktan sonra filtreler:

SELECT sinif, ROUND(AVG(puan), 1) AS ortalama
FROM ogrenciler
WHERE puan IS NOT NULL
GROUP BY sinif
HAVING AVG(puan) >= 75;

Bu sorgu önce puanı boş olanları eler, ardından sınıflara göre gruplar ve yalnızca ortalaması 75 ve üzeri olan sınıfları gösterir.

Sorgunun yazılış ve çalışma sırası

SQL’i anlamanın anahtarı, sorgunun yazıldığı sırayla değil şu mantıksal sırayla işlendiğini bilmektir:

  1. FROM (hangi tablo)
  2. WHERE (satır filtresi)
  3. GROUP BY (gruplama)
  4. HAVING (grup filtresi)
  5. SELECT (sütunlar ve hesaplamalar)
  6. ORDER BY (sıralama)
  7. LIMIT (sınırlama)

Bu sıra, WHERE içinde SELECT‘te tanımladığınız bir takma adı neden kullanamadığınızı da açıklar: WHERE çalışırken o takma ad henüz oluşmamıştır.

Sık yapılan hatalar

  • = NULL yazmak: Her zaman IS NULL / IS NOT NULL kullanın.
  • Metinleri çift tırnakla yazmak: Standart SQL’de metin değerleri tek tırnakla yazılır ('Ankara'); çift tırnak tablo/sütun adları içindir.
  • WHERE yerine HAVING kullanmak: Toplama içermeyen filtreleri WHERE‘de yapmak daha verimlidir.
  • Türkçe karakterlerde sıralama: Sonuç, veritabanının harmanlama (collation) ayarına bağlıdır; “Ç” ve “Ş” beklediğiniz yerde çıkmayabilir.
  • Üretim veritabanında deneme yapmak: Öğrenirken her zaman bir kopya veya yerel veritabanı kullanın.

Sonuç

SELECT, WHERE, ORDER BY, GROUP BY ve HAVING; günlük veri sorgularının büyük bölümünü karşılayan beş yapı taşıdır. Bunları rahatça kullandığınızda bir sonraki adım, birden fazla tabloyu JOIN ile birleştirmek olacak. Pratik için kendi verinizi (bir sınav sonucu dosyası ya da kitaplık listesi gibi) SQLite’a aktarıp aynı soruları SQL ile sormayı deneyin.