info@teknoedu.com
Yazılım

JSON Nedir? Sözdizimi Kuralları, Sık Hatalar ve JavaScript ile Python’da JSON İşleme

API'lerin, yapılandırma dosyalarının ve veri alışverişinin ortak dili JSON'u temelden öğrenin. Sözdizimi kuralları, en sık yapılan hatalar, JavaScript ve Python'da okuma-yazma, tarih ve Türkçe karakter sorunlarının çözümleri.

JSON Nedir? Sözdizimi Kuralları, Sık Hatalar ve JavaScript ile Python'da JSON İşleme

Bir API’den veri çektiğinizde, VS Code ayarlarınızı düzenlediğinizde ya da bir Power Automate akışında ham çıktıya baktığınızda karşınıza hep aynı biçim çıkar: süslü parantezler, köşeli parantezler ve tırnak içinde anahtarlar. Bu biçimin adı JSON (JavaScript Object Notation). Adında JavaScript geçse de bugün neredeyse her programlama dili JSON okuyup yazabilir. Bu yazıda JSON’un kurallarını, sık yapılan hataları ve farklı dillerde nasıl işlendiğini ele alıyoruz.

JSON neden bu kadar yaygın?

  • İnsan tarafından okunabilir: Bir metin düzenleyiciyle açıp anlayabilirsiniz.
  • Basit: Yalnızca altı veri türü ve birkaç sözdizimi kuralı vardır.
  • Dilden bağımsız: JavaScript, Python, C#, PowerShell, Go… hepsinde yerleşik veya standart destek bulunur.
  • Web ile uyumlu: Tarayıcılar JSON’u doğrudan işleyebilir.

XML’e göre daha az yer kaplar ve okuması kolaydır; YAML’a göre daha katıdır, bu da makineler arası iletişimde hata payını azaltır.

JSON’un veri türleri

JSON’da yalnızca şu türler vardır:

Tür Örnek Not
Metin (string) "Merhaba" Mutlaka çift tırnak
Sayı (number) 42, -3.14, 1.5e3 Başta sıfır olamaz (07 geçersiz)
Mantıksal (boolean) true, false Küçük harf
Boş (null) null Küçük harf
Nesne (object) {"ad": "Ali"} Anahtarlar her zaman metin
Dizi (array) [1, 2, 3] Karışık türler olabilir

Tarih, saat, ikili veri veya undefined için özel bir tür yoktur. Bunlar genellikle metin olarak taşınır.

Örnek bir JSON belgesi:

{
  "okul": "Cumhuriyet Anadolu Lisesi",
  "kurulus": 1985,
  "aktif": true,
  "mudur": null,
  "siniflar": [
    { "ad": "9-A", "ogrenciSayisi": 32, "dersler": ["Matematik", "Fizik"] },
    { "ad": "9-B", "ogrenciSayisi": 30, "dersler": ["Biyoloji"] }
  ],
  "guncelleme": "2026-11-18T09:30:00Z"
}

En sık yapılan sözdizimi hataları

JSON, JavaScript nesne sözdizimine benzer ama çok daha katıdır. Şu belgedeki her satırda bir hata var:

{
  ad: "Ali",              // anahtar tırnaksız
  'soyad': 'Yılmaz',      // tek tırnak
  "yas": 015,             // başta sıfır
  "notlar": [80, 90,],    // sondaki virgül
  "aktif": True,          // büyük harf
  "aciklama": undefined   // geçersiz değer, ayrıca yorumlar da geçersiz
}

Düzeltilmiş hâli:

{
  "ad": "Ali",
  "soyad": "Yılmaz",
  "yas": 15,
  "notlar": [80, 90],
  "aktif": true,
  "aciklama": null
}

İpucu: Standart JSON yorum satırına izin vermez. VS Code’un settings.json gibi bazı dosyaları “JSON with Comments” (JSONC) kullandığı için yorum kabul eder; ama bu bir istisnadır. API’ye gönderdiğiniz JSON’a yorum eklemeyin.

Metin içinde özel karakterler ters eğik çizgiyle kaçırılır: \" çift tırnak, \\ ters eğik çizgi, \n yeni satır, \t sekme. Windows yollarını yazarken bu yüzden "C:\\Kullanicilar\\ali" biçiminde çift ters eğik çizgi gerekir.

JavaScript’te JSON

JavaScript’te iki yerleşik fonksiyon yeterlidir:

const metin = '{"ad":"Elif","notlar":[85,92],"mezun":false}';

// Metinden nesneye
const ogrenci = JSON.parse(metin);
console.log(ogrenci.notlar[1]); // 92

// Nesneden metne
console.log(JSON.stringify(ogrenci));
// {"ad":"Elif","notlar":[85,92],"mezun":false}

// Okunaklı (girintili) çıktı
console.log(JSON.stringify(ogrenci, null, 2));

// Yalnızca belirli alanları seçmek
console.log(JSON.stringify(ogrenci, ["ad"])); // {"ad":"Elif"}

Geçersiz metni JSON.parse ile çözmeye çalışırsanız SyntaxError fırlatılır. Kullanıcıdan veya dış kaynaktan gelen JSON’u mutlaka try/catch içinde çözün:

function guvenliParse(metin, varsayilan = null) {
  try {
    return JSON.parse(metin);
  } catch {
    return varsayilan;
  }
}

JSON.stringify bazı değerleri sessizce değiştirir: undefined ve fonksiyon içeren alanlar atlanır, NaN ve Infinity değerleri null olur, Date nesneleri ISO biçiminde metne dönüşür.

Python’da JSON

Python’un standart kütüphanesindeki json modülü aynı işi yapar:

import json

metin = '{"ad": "Elif", "notlar": [85, 92], "mezun": false, "veli": null}'
ogrenci = json.loads(metin)        # dict olur
print(ogrenci["notlar"][0])        # 85
print(ogrenci["mezun"], ogrenci["veli"])  # False None

ogrenci["sehir"] = "İzmir"
print(json.dumps(ogrenci, ensure_ascii=False, indent=2))

Dönüşüm eşleşmeleri: JSON nesnesi Python’da dict, dizi list, true/false True/False, null ise None olur.

Dosyayla çalışırken load ve dump (sonunda “s” olmayan) kullanılır. Kodlamayı her zaman açıkça belirtin, aksi hâlde Windows’ta Türkçe karakterler bozulabilir:

import json

with open("siniflar.json", "w", encoding="utf-8") as f:
    json.dump({"sinif": "9-Ç", "ogretmen": "Şükrü Öz"}, f, ensure_ascii=False, indent=2)

with open("siniflar.json", encoding="utf-8") as f:
    veri = json.load(f)

print(veri["ogretmen"])

ensure_ascii=False olmadan Python Türkçe karakterleri \u015e gibi kaçış dizileri hâlinde yazar. Bu teknik olarak geçerli JSON’dur ama dosyayı okumayı zorlaştırır.

Tarihler nasıl taşınmalı?

JSON’da tarih türü olmadığı için en güvenli yöntem ISO 8601 biçiminde metin kullanmaktır: "2026-11-18T09:30:00Z" veya saat dilimiyle "2026-11-18T12:30:00+03:00". “18.11.2026” gibi yerel biçimler farklı ülkelerde farklı yorumlanabilir; API’lerde kullanmayın.

from datetime import datetime, timezone
import json

kayit = {"olusturma": datetime.now(timezone.utc).isoformat()}
print(json.dumps(kayit))

Python’un json modülü datetime nesnelerini doğrudan seri hâle getiremez (TypeError verir); bu yüzden örnekte isoformat() ile metne çevirdik.

Büyük sayılar ve kesinlik

JSON standardı sayılar için bir üst sınır koymaz, ama JavaScript tüm sayıları 64 bit kayan noktalı olarak tutar. 9007199254740993 gibi çok büyük bir tam sayıyı JSON.parse ile okuduğunuzda değer sessizce değişebilir. Büyük kimlik numaralarını (ör. bazı sosyal medya veya veritabanı ID’leri) bu yüzden JSON’da metin olarak taşımak yaygın bir uygulamadır.

JSON’u komut satırında incelemek

  • jq: Linux ve macOS’ta (Windows için de mevcut) JSON süzmek için standart araç: curl -s URL | jq '.[0].name'.
  • PowerShell: ConvertFrom-Json ve ConvertTo-Json cmdlet’leri. ConvertTo-Json varsayılan olarak yalnızca 2 seviye derinliğe iner; iç içe verilerde -Depth parametresini artırmayı unutmayın.
  • Python: python -m json.tool dosya.json komutu dosyayı doğrular ve girintili yazdırır.

JSON Schema ile doğrulama

JSON’un geçerli olması, beklediğiniz yapıda olduğu anlamına gelmez. Alanların zorunlu olup olmadığı, türleri ve değer aralıkları için JSON Schema kullanılır:

{
  "type": "object",
  "required": ["ad", "sinif"],
  "properties": {
    "ad": { "type": "string", "minLength": 1 },
    "sinif": { "type": "string", "pattern": "^[0-9]{1,2}-[A-Z]$" },
    "yas": { "type": "integer", "minimum": 5, "maximum": 20 }
  }
}

Bu şemayı Python’da jsonschema, JavaScript’te ajv gibi kütüphanelerle kullanarak gelen veriyi işlemeden önce denetleyebilirsiniz.

Sonuç

JSON’un kuralları kısa ama katıdır: çift tırnak, sondaki virgül yok, yorum yok, küçük harfli true/false/null. Bunlara uyduğunuzda JavaScript’te JSON.parse/JSON.stringify, Python’da json.loads/json.dumps ile veriyi rahatça taşıyabilirsiniz. Türkçe karakterler için UTF-8 ve ensure_ascii=False, tarihler için ISO 8601, dış kaynaklı veriler için de try/catch ve şema doğrulaması alışkanlık hâline geldiğinde JSON kaynaklı hataların büyük bölümü ortadan kalkar.