info@teknoedu.com
Yazılım

JavaScript Temelleri: let/const, Fonksiyonlar, Diziler ve Nesnelerle Sağlam Bir Başlangıç

JavaScript'e yeni başlayanlar için değişkenler, veri türleri, fonksiyonlar, diziler ve nesneler. map, filter ve reduce gibi modern dizi metotlarını gerçek örneklerle öğrenin, en sık yapılan hatalardan kaçının.

JavaScript Temelleri: let/const, Fonksiyonlar, Diziler ve Nesnelerle Sağlam Bir Başlangıç

HTML sayfanın iskeletini, CSS görünümünü belirler; sayfaya davranış kazandıran ise JavaScript’tir. Bugün JavaScript yalnızca tarayıcıda değil, Node.js sayesinde sunucuda, komut satırı araçlarında ve hatta masaüstü uygulamalarda da çalışıyor. Bu yazıda dilin temel taşlarını, modern sözdizimiyle ve doğrudan deneyebileceğiniz örneklerle ele alıyoruz.

Örnekleri denemek için hiçbir kurulum gerekmez: Tarayıcınızda F12 ile geliştirici araçlarını açıp Console sekmesine yazabilirsiniz. Bilgisayarınızda Node.js varsa kodu bir .js dosyasına kaydedip node dosya.js komutuyla da çalıştırabilirsiniz.

Değişkenler: let, const ve neden var kullanmıyoruz?

Modern JavaScript’te değişken tanımlamak için iki anahtar kelime kullanılır:

  • const: Değeri yeniden atanmayacak değişkenler için. Varsayılan tercihiniz bu olmalı.
  • let: Değeri sonradan değişecek değişkenler için (sayaçlar, döngü değişkenleri gibi).
const okulAdi = "Atatürk Ortaokulu";
let ogrenciSayisi = 28;

ogrenciSayisi = ogrenciSayisi + 2; // sorun yok
// okulAdi = "Başka Okul";        // TypeError: Assignment to constant variable.

Eski kodlarda göreceğiniz var ise blok kapsamı (block scope) tanımadığı için beklenmedik hatalara yol açar. Yeni kod yazarken var kullanmanız için bir neden yok.

İpucu: const “değişmez değer” değil, “yeniden atanamaz bağ” demektir. const ile tanımlanmış bir dizinin içine eleman eklemek mümkündür; yasak olan değişkene başka bir dizi atamaktır.

Veri türleri ve tür tuzakları

JavaScript’te temel (primitive) türler şunlardır: string, number, bigint, boolean, undefined, null ve symbol. Bunların dışındaki her şey (diziler, fonksiyonlar, tarihler) birer object‘tir.

console.log(typeof "merhaba"); // "string"
console.log(typeof 42);        // "number"
console.log(typeof true);      // "boolean"
console.log(typeof undefined); // "undefined"
console.log(typeof null);      // "object"  (dilin tarihî bir hatası)
console.log(typeof [1, 2]);    // "object"
console.log(Array.isArray([1, 2])); // true

Yeni başlayanları en çok şaşırtan konu otomatik tür dönüşümüdür. == operatörü karşılaştırmadan önce türleri dönüştürmeye çalışır; === ise hem değeri hem türü karşılaştırır:

console.log("5" == 5);   // true
console.log("5" === 5);  // false
console.log("5" + 1);    // "51"  (metin birleştirme)
console.log("5" - 1);    // 4     (sayıya çevrildi)

Kural basit: Her zaman === ve !== kullanın. Kullanıcıdan gelen metni sayıya çevirmeniz gerekiyorsa bunu açıkça yapın: Number("42") ya da parseInt("42", 10).

Şablon metinler (template literals)

Metin birleştirmek için + yerine ters tırnak (backtick) ve ${} kullanmak hem okunaklı hem güvenlidir:

const ad = "Elif";
const not = 87;
console.log(`${ad} adlı öğrencinin notu: ${not}`);
console.log(`Durum: ${not >= 50 ? "Geçti" : "Kaldı"}`);

Fonksiyonlar: Klasik tanım ve ok fonksiyonları

Bir işi adlandırıp tekrar kullanılabilir hâle getirmenin yolu fonksiyondur. JavaScript’te üç yaygın yazım vardır:

// 1. Fonksiyon bildirimi
function kdvEkle(tutar, oran = 0.20) {
  return tutar * (1 + oran);
}

// 2. Fonksiyon ifadesi
const indirimUygula = function (tutar, yuzde) {
  return tutar - (tutar * yuzde) / 100;
};

// 3. Ok (arrow) fonksiyonu
const yuvarla = (sayi) => Math.round(sayi * 100) / 100;

console.log(yuvarla(kdvEkle(indirimUygula(250, 10)))); // 270

Örnekteki oran = 0.20 bir varsayılan parametredir; çağrıda ikinci değer verilmezse kullanılır. Ok fonksiyonları tek ifadeli kısa işlemler için çok pratiktir ve özellikle dizi metotlarıyla birlikte sık kullanılır.

Diziler ve modern dizi metotları

Dizi, sıralı bir değerler listesidir. Asıl güç, döngü yazmadan veri işlemenizi sağlayan metotlardadır:

const notlar = [45, 78, 92, 61, 38, 85];

const gecenler = notlar.filter((n) => n >= 50);         // [78, 92, 61, 85]
const artirilmis = notlar.map((n) => Math.min(n + 5, 100)); // her nota 5 puan
const toplam = notlar.reduce((acc, n) => acc + n, 0);    // 399
const ortalama = toplam / notlar.length;                 // 66.5
const ilkYuksek = notlar.find((n) => n > 80);            // 92
const hepsiGecti = notlar.every((n) => n >= 50);         // false
const biriKaldi = notlar.some((n) => n < 50);            // true

console.log({ gecenler, artirilmis, ortalama, ilkYuksek, hepsiGecti, biriKaldi });
Metot Ne döndürür? Ne zaman kullanılır?
map Aynı uzunlukta yeni dizi Her elemanı dönüştürmek
filter Koşulu sağlayanlardan yeni dizi Eleme yapmak
reduce Tek bir değer Toplam, sayım, gruplama
find İlk eşleşen eleman veya undefined Tek kayıt aramak
some / every true / false Koşul kontrolü
forEach undefined Yan etkisi olan işler (ör. yazdırma)

Bu metotlar özgün diziyi değiştirmez; yeni bir değer üretir. Buna karşılık push, pop, splice ve sort diziyi yerinde değiştirir. Özellikle sort iki sürpriz barındırır: diziyi değiştirir ve varsayılan olarak elemanları metin gibi sıralar.

const sayilar = [10, 9, 100, 1];
console.log([...sayilar].sort());               // [1, 10, 100, 9]  (metin sıralaması!)
console.log([...sayilar].sort((a, b) => a - b)); // [1, 9, 10, 100]

Türkçe metinleri sıralarken localeCompare kullanmak “Ç”, “Ş”, “Ü” gibi harflerin doğru yere oturmasını sağlar:

const isimler = ["Zeynep", "Çağla", "Ali", "Şule", "Ümit"];
isimler.sort((a, b) => a.localeCompare(b, "tr"));
console.log(isimler); // ["Ali", "Çağla", "Şule", "Ümit", "Zeynep"]

Nesneler, yapı bozma ve yayma operatörü

Nesne, anahtar-değer çiftlerinden oluşur ve gerçek dünyadaki bir kaydı temsil etmek için idealdir:

const ogrenci = {
  ad: "Mert",
  sinif: "7-B",
  notlar: [70, 85, 90],
};

// Yapı bozma (destructuring)
const { ad, sinif } = ogrenci;

// Yayma (spread) ile kopyalayıp güncelleme
const guncel = { ...ogrenci, sinif: "8-B" };

console.log(ad, sinif);        // Mert 7-B
console.log(guncel.sinif);     // 8-B
console.log(ogrenci.sinif);    // 7-B (özgün nesne değişmedi)

İç içe veriye güvenli erişim için isteğe bağlı zincirleme (?.) ve boş değer birleştirme (??) operatörleri çok kullanışlıdır:

const ayar = { tema: { renk: null } };
console.log(ayar.tema?.renk ?? "varsayılan"); // "varsayılan"
console.log(ayar.dil?.kod);                   // undefined (hata vermez)

Hepsi bir arada: Küçük bir sınıf raporu

const sinifListesi = [
  { ad: "Ayşe", not: 88 },
  { ad: "Burak", not: 47 },
  { ad: "Ceren", not: 73 },
  { ad: "Deniz", not: 95 },
];

const rapor = sinifListesi
  .filter((o) => o.not >= 50)
  .sort((a, b) => b.not - a.not)
  .map((o, i) => `${i + 1}. ${o.ad} (${o.not})`);

console.log(rapor.join("\n"));
// 1. Deniz (95)
// 2. Ayşe (88)
// 3. Ceren (73)

Bu zincir, “geçenleri al, nota göre azalan sırala, sıra numaralı metne çevir” cümlesinin neredeyse birebir koda dökülmüş hâlidir. Okunabilir JavaScript’in sırrı da budur.

Sık yapılan hatalar

  • == kullanmak: Tür dönüşümü sürprizlerine kapı açar; === kullanın.
  • sort ile sayıları karşılaştırma fonksiyonu vermeden sıralamak.
  • Ondalık sayılarda kesinlik beklemek: 0.1 + 0.2 sonucu 0.30000000000000004‘tür. Para hesaplarında kuruş cinsinden tam sayı kullanmak veya sonucu yuvarlamak gerekir.
  • map içinde return unutmak: Süslü parantezli ok fonksiyonunda return yazmazsanız dizi undefined ile dolar.
  • Nesneyi kopyaladığını sanmak: const b = a; yeni nesne oluşturmaz; aynı nesneyi işaret eder. Sığ kopya için { ...a }, derin kopya için structuredClone(a) kullanılabilir.

Sonuç

let/const, katı eşitlik, şablon metinler, ok fonksiyonları ve map/filter/reduce üçlüsü, modern JavaScript kodunun büyük bölümünü oluşturur. Bu temelleri sağlamlaştırdıktan sonra bir sonraki adım, öğrendiklerinizi sayfadaki öğelerle buluşturmak, yani DOM ile çalışmaktır. Küçük bir alıştırma önerisi: Kendi sınıfınızın ya da alışveriş listenizin verisini bir nesne dizisine dönüştürün ve yukarıdaki metotlarla üç farklı rapor üretmeyi deneyin.