info@teknoedu.com
Eğitim

Scratch’te Bir Adım İleri: Değişkenler, Klonlar ve Haber Salma ile Yakalama Oyunu

Temel blokları öğrenen öğrenciler için sıradaki adım değişkenler, klonlar ve kuklalar arası mesajlaşma. Puan, can ve süre tutan, gökyüzünden düşen nesnelerle bir yakalama oyununu adım adım geliştiriyoruz.

Scratch'te Bir Adım İleri: Değişkenler, Klonlar ve Haber Salma ile Yakalama Oyunu

Öğrenciler Scratch’te karakter yürütmeyi, döngü ve koşul kullanmayı öğrendikten sonra genellikle aynı soruyu sorar: “Puan nasıl tutulur? Ekranda aynı anda çok sayıda düşman nasıl olur?” Bu soruların cevabı Scratch’in üç ara düzey kavramındadır: değişkenler, klonlar ve haber salma (broadcast).

Bu yazıda bu üç kavramı, gökyüzünden düşen meyveleri sepetle yakalamaya dayalı bir oyun üzerinden adım adım anlatıyorum. Proje ortaokul ve lise düzeyinde, Scratch’e giriş yapmış öğrenciler için uygundur; yaklaşık üç ders saatinde tamamlanabilir.

Not: Blok metinleri Türkçe arayüzün çevirisine göre küçük farklılıklar gösterebilir. Kod örneklerini blokların anlamını aktaracak biçimde yazıyorum.

Üç kavram, üç soru

Kavram Hangi soruyu çözer? Oyundaki karşılığı
Değişken “Bir değeri nasıl hatırlarım?” Puan, can, süre
Klon “Aynı nesneden çok sayıda nasıl üretirim?” Düşen meyveler
Haber salma “Kuklalar birbirine nasıl haber verir?” Oyun bitti mesajı

Bu kavramları tahtada bu tabloyla tanıtmak, öğrencilerin kodlamaya başlamadan önce “neden”i görmesini sağlar.

Oyunun tasarımı

Kurallar:

  • Oyuncu sepeti sağ ve sol ok tuşlarıyla hareket ettirir.
  • Gökyüzünden rastgele noktalardan meyveler düşer.
  • Yakalanan her meyve 1 puan kazandırır.
  • Yere düşen her meyve 1 can kaybettirir; 3 can vardır.
  • Can sıfırlanınca “Oyun Bitti” ekranı görünür.

Kuklalar: Sepet, Meyve, Oyun Bitti yazısı.

Adım 1: Değişkenleri oluşturmak

Değişkenler kategorisinde Bir Değişken Oluştur düğmesiyle iki değişken açın: puan ve can. “Tüm kuklalar için” seçeneğini işaretleyin; böylece her kukla bu değişkenleri okuyup değiştirebilir.

Değişkenin yanındaki kutucuk işaretliyse değeri sahnede görünür. Puan ve canın oyuncuya görünmesini istiyoruz.

Sahnenin (dekorun) koduna başlangıç değerlerini yazın:

yeşil bayrak tıklandığında
    puan'ı 0 yap
    can'ı 3 yap

Öğrencilere sorun: “Bu blokları yazmasaydık, ikinci oyunda ne olurdu?” Cevap, değişkenlerin önceki oyundan kalan değerlerle başlayacağıdır. Bu, başlangıç değeri atama (initialization) kavramının en somut anlatımıdır.

Adım 2: Sepetin hareketi

Sepet kuklasına:

yeşil bayrak tıklandığında
    x: 0 y: -150 konumuna git
    sürekli tekrarla
        eğer <sağ ok tuşu basılı mı?> ise
            x'i 8 değiştir
        eğer <sol ok tuşu basılı mı?> ise
            x'i -8 değiştir

Giriş projesindeki “tuşa basıldığında” olay blokları yerine burada sonsuz döngü içinde tuş basılı mı? algılama bloğunu kullanıyoruz. Bu, hareketi çok daha akıcı yapar. İki yöntemi öğrencilere denetip farkı gözlemlemelerini isteyin.

Adım 3: Klonlarla meyve yağmuru

Klon, bir kuklanın çalışma sırasında oluşturulan kopyasıdır. Her klon, ana kuklanın kodunu taşır ama bağımsız hareket eder.

Meyve kuklasında ana kukla gizli kalır ve yalnızca klon üretir:

yeşil bayrak tıklandığında
    gizle
    sürekli tekrarla
        kendimin klonunu oluştur
        (0.5) ile (1.5) arasında rastgele bir sayı seç saniye bekle

Her klonun ne yapacağı ise ayrı bir blokla belirlenir:

ben klon olarak başladığımda
    x: ((-220) ile (220) arasında rastgele bir sayı seç) y: 180 konumuna git
    göster
    sürekli tekrarla
        y'yi -4 değiştir
        eğer <Sepet kuklasına dokunuyor mu?> ise
            puan'ı 1 değiştir
            bu klonu sil
        eğer <(y konumu) < -170> ise
            can'ı -1 değiştir
            bu klonu sil

“bu klonu sil” neden önemli? Silinmeyen klonlar birikerek programı yavaşlatır ve Scratch’in bir projede izin verdiği klon sayısı sınırına ulaşılabilir. Öğrencilere her klonun bir “yaşam döngüsü” olduğunu anlatın: doğar, görevini yapar, silinir.

İpucu: Bekleme süresini rastgele yapmak oyuna doğallık katar. Öğrencilerle “Bekleme süresi sabit olsaydı oyun nasıl hissettirirdi?” diye tartışın.

Adım 4: Haber salma ile oyunu bitirmek

Can sıfırlandığında farklı kuklaların farklı şeyler yapması gerekir: meyveler durmalı, sepet hareketsiz kalmalı, “Oyun Bitti” yazısı görünmeli. Bunu tek bir kuklanın tüm diğerlerini kontrol etmesiyle değil, haber salma ile yaparız.

Sahnenin koduna:

yeşil bayrak tıklandığında
    can = 0 olana kadar bekle
    oyun bitti haberini sal

Oyun Bitti kuklasına:

yeşil bayrak tıklandığında
    gizle

oyun bitti haberini aldığımda
    göster
    tümünü durdur

Haber salma, bir kuklanın “bir şey oldu” diye tüm projeye seslenmesidir; o haberi dinleyen her kukla kendi tepkisini verir. Bu yapı, gerçek yazılımlardaki olay tabanlı programlama mantığının basit bir modelidir.

Adım 5: Zorluk artırma (isteğe bağlı)

Hızlı ilerleyen öğrenciler için:

  1. hız adlı yeni bir değişken oluşturun ve klonlar y'yi (0 - hız) değiştir bloğunu kullansın.
  2. Her 5 puanda bir hızı artırın.
  3. Yakalanınca puan düşüren “çürük meyve” kılığı ekleyin; klon başlarken rastgele kılık seçilsin.
  4. En yüksek puanı tutan rekor değişkeni ekleyin.

Sık karşılaşılan hatalar

Belirti Olası neden Çözüm
Puan birden çok artıyor Klon silinmeden önce birkaç kez dokunma algılanıyor Puan değiştikten hemen sonra klonu silin
Meyveler görünmüyor Ana kukla gizli, klon “göster” bloğu eksik Klon başlangıcına “göster” ekleyin
Oyun yeniden başlayınca can 0 Başlangıç değerleri atanmamış Yeşil bayrakta değişkenleri sıfırlayın
Ana kukla da düşüyor Hareket kodu “ben klon olarak başladığımda” yerine yeşil bayrak altında Hareket kodunu klon bloğuna taşıyın

Bu tabloyu öğrencilere doğrudan vermek yerine, hata yaşadıklarında “belirti – neden – çözüm” formatında kendi tablolarını tutmalarını isteyin. Hata günlüğü, bilgi işlemsel düşünmenin önemli bir parçasıdır.

Değerlendirme ve yansıtma

Proje sonunda öğrencilerden kısa bir yansıtma yazmalarını isteyin:

  • Değişkenleri oyununda hangi amaçla kullandın?
  • Klon kullanmasaydın aynı oyunu nasıl yapardın? Neden daha zor olurdu?
  • Haber salma olmadan oyunu nasıl bitirirdin?

Bu sorular, öğrencinin kodu ezberleyip ezberlemediğini değil, kavramları anlayıp anlamadığını ortaya çıkarır.

Sonuç

Değişkenler, klonlar ve haber salma, Scratch’te basit animasyonlardan gerçek oyunlara geçişin anahtarıdır. Yakalama oyunu, bu üç kavramı tek bir projede, öğrencilerin hemen oynayıp arkadaşlarıyla paylaşabileceği bir ürünle öğretir. Bu temeli kuran öğrenciler, metin tabanlı dillere geçtiklerinde değişken, nesne örneği ve olay kavramlarını tanıdık bulacaktır.