Bloom Taksonomisi ile Kazanım Yazma: Ölçülebilir Öğrenme Hedefleri Nasıl Oluşturulur?
"Öğrenciler fotosentezi anlar" iyi bir hedef mi? Yenilenmiş Bloom taksonomisinin bilişsel basamaklarıyla açık, gözlenebilir ve ölçülebilir kazanımlar yazmanın yolları, fiil listeleri ve örneklerle.

Bir ders planının en kısa ama en önemli cümlesi kazanımdır. Kazanım net değilse etkinlik seçimi de, sınav sorusu da, geri bildirim de havada kalır. “Öğrenciler kesirleri öğrenir” gibi bir cümle kâğıt üzerinde masum görünür; ama ders bittiğinde öğrencinin gerçekten öğrenip öğrenmediğini neye bakarak anlayacağımızı söylemez.
Bu yazıda Bloom taksonomisinin yenilenmiş sürümünü kullanarak açık, ölçülebilir ve derse yön veren öğrenme hedefleri yazmayı adım adım ele alıyorum. Amaç taksonomiyi ezberlemek değil, onu pratik bir kontrol aracına dönüştürmek.
Bloom taksonomisi kısaca nedir?
Benjamin Bloom ve çalışma arkadaşları 1956’da eğitim hedeflerini sınıflandırmak için bilişsel alana yönelik bir taksonomi yayımladı. 2001 yılında Lorin Anderson ve David Krathwohl’un editörlüğünde yayımlanan yenilenmiş sürümde basamak adları isimden fiile çevrildi ve en üst basamak “yaratma” oldu. Bugün öğretmenlerin çoğunun kullandığı sürüm budur.
Yenilenmiş taksonominin bilişsel süreç boyutundaki altı basamak şöyledir:
| Basamak | Ne anlama gelir? | Örnek fiiller |
|---|---|---|
| Hatırlama | Bilgiyi bellekten geri çağırma | tanımlar, listeler, adlandırır, hatırlar |
| Anlama | Anlam kurma, kendi sözleriyle ifade etme | açıklar, özetler, örnek verir, sınıflandırır |
| Uygulama | Bir yöntemi yeni bir durumda kullanma | hesaplar, uygular, çözer, gösterir |
| Çözümleme | Parçalara ayırma, ilişkileri görme | karşılaştırır, ayırt eder, ilişkilendirir |
| Değerlendirme | Ölçütlere göre yargıda bulunma | savunur, eleştirir, gerekçelendirir |
| Yaratma | Öğeleri bir araya getirip yeni bir ürün oluşturma | tasarlar, üretir, planlar, kurgular |
Yenilenmiş sürümün az bilinen ama çok işe yarayan ikinci boyutu da bilgi boyutudur: olgusal, kavramsal, işlemsel ve üst bilişsel bilgi. Yani bir kazanım hem “hangi düşünme süreci” hem de “ne tür bilgi” sorusuna cevap verir. Örneğin “kesirlerde toplama işlemini yapar” işlemsel bilginin uygulanmasıdır; “kesrin bir bütünün eş parçalarını gösterdiğini açıklar” kavramsal bilginin anlaşılmasıdır.
Taksonomi bir merdiven gibi düşünülse de basamaklar katı bir sıra değildir. Bir öğrenci basit bir konuyu anlamadan önce onunla ilgili bir ürün tasarlamaya başlayabilir. Taksonomiyi “önce hep alt basamaklar” kuralı olarak değil, hedeflerin çeşitliliğini kontrol eden bir ayna olarak kullanın.
İyi bir kazanımın özellikleri
Pratikte iyi bir öğrenme hedefi şu dört soruya olumlu cevap verir:
- Öğrenci merkezli mi? “Öğretmen anlatır” değil, “öğrenci açıklar” diye yazılmalı.
- Gözlenebilir bir fiil içeriyor mu? “Anlar”, “kavrar”, “bilir”, “farkında olur” gibi fiiller zihinde olup biteni anlatır ama gözlenemez.
- İçerik net mi? “Kesirleri” yerine “paydaları eşit kesirleri” demek hedefin kapsamını belirler.
- Ölçülebilir mi? Hedefi okuyan bir meslektaşınız, öğrencinin hedefe ulaşıp ulaşmadığını anlamak için nasıl bir soru soracağını tahmin edebilmeli.
Gerektiğinde hedefe koşul ve ölçüt de eklenebilir. Bu yaklaşım, Robert Mager’in davranışsal hedef yazma önerisiyle de bilinir:
- Koşul: “Verilen bir harita üzerinde…”
- Davranış: “…Türkiye’nin iklim bölgelerini gösterir…”
- Ölçüt: “…en fazla bir hata ile.”
Her hedefe ölçüt yazmak zorunlu değildir; ama özellikle beceri temelli derslerde (beden eğitimi, laboratuvar, yabancı dil konuşma) ölçüt yazmak beklentiyi netleştirir.
Zayıf hedefleri güçlendirmek: önce ve sonra
Aşağıdaki tabloda sık rastlanan zayıf hedefleri ve güçlendirilmiş hâllerini görebilirsiniz:
| Zayıf hedef | Sorun | Güçlendirilmiş hedef |
|---|---|---|
| Öğrenciler fotosentezi anlar. | “Anlar” gözlenemez | Öğrenciler fotosentezin girdi ve çıktılarını bir şema üzerinde gösterir ve sürecin bitki için önemini kendi cümleleriyle açıklar. |
| Kurtuluş Savaşı hakkında bilgi sahibi olur. | Kapsam ve fiil belirsiz | Öğrenciler Sakarya Meydan Muharebesi’nin sonuçlarını, savaşın gidişatına etkisi açısından iki kaynaktan yararlanarak değerlendirir. |
| Present Perfect Tense’i öğrenir. | Öğrenme bir hedef değil, süreç | Öğrenciler kendi deneyimlerini anlatan en az beş cümlede Present Perfect Tense’i doğru kullanır. |
| Öğrenciler çevre bilinci kazanır. | Duyuşsal ve çok geniş | Öğrenciler okuldaki atık miktarını azaltmaya yönelik uygulanabilir bir eylem planı tasarlar. |
Dikkat ederseniz güçlendirilmiş hedeflerin bir kısmı daha uzun. Bu sorun değil; hedef sınıf panosuna yazılacaksa öğrenci diliyle kısaltılmış bir sürüm hazırlayabilirsiniz.
Adım adım kazanım yazma süreci
1. Programdaki kazanımla başlayın
Türkiye’de öğretim programları zaten kazanımları belirler. Öğretmenin işi çoğu zaman sıfırdan kazanım yazmak değil, programdaki genel kazanımı ders düzeyinde daha küçük ve somut hedeflere bölmektir. Programdaki ifadeyi okuyun ve şu soruyu sorun: “Bu kazanıma ulaşan bir öğrenci neler yapabilir?”
2. Hedefi basamaklara ayırın
Bir genel kazanım genellikle birkaç ders hedefi içerir. Örneğin “Öğrenciler oran-orantı problemlerini çözer” kazanımı şu ders hedeflerine bölünebilir:
- Oranı iki çokluğun karşılaştırılması olarak açıklar. (anlama)
- Bir tablodaki değerlerin doğru orantılı olup olmadığını belirler. (çözümleme)
- Günlük hayattan doğru orantı problemlerini çözer. (uygulama)
- Bir market kampanyasındaki iki seçenekten hangisinin daha avantajlı olduğunu gerekçesiyle savunur. (değerlendirme)
3. Fiili seçin, sonra kontrol edin
Fiil listeleri faydalıdır ama yanıltıcı da olabilir. “Açıklar” fiili bazen hatırlama düzeyinde kalır: Öğrenci ders kitabındaki açıklamayı ezberleyip tekrar ediyorsa bu anlama değildir. Basamağı belirleyen fiilin kendisi değil, öğrenciden istenen gerçek zihinsel iştir. Bu yüzden hedefi yazdıktan sonra “Bu hedefi ölçen soru nasıl görünür?” diye sorun.
4. Değerlendirmeyi hemen yanına yazın
Hedefle ölçme aracı arasındaki uyuma hizalama denir. Hedef “karşılaştırır” diyorsa sınav sorusu “tanımlayınız” olmamalıdır. Pratik bir öneri: Ders planında her hedefin yanına küçük bir sütun açın ve hedefin nasıl kontrol edileceğini yazın (çıkış kartı, kısa soru, gözlem listesi, ürün).
Hedef: Öğrenciler doğru ve ters orantıyı ayırt eder.
Kontrol: Çıkış kartında verilen 4 durumdan hangilerinin doğru,
hangilerinin ters orantılı olduğunu gerekçesiyle yazarlar.
Başarı ölçütü: 4 durumdan en az 3'ünü doğru gerekçeyle sınıflandırmak.
5. Öğrenci diline çevirin
Hedefi öğrencilerle paylaşmak, öğrencinin neyi neden yaptığını bilmesini sağlar. Pek çok öğretmen bunu “Bugün şunları yapabileceğim…” kalıbıyla yapar:
- “Bugün doğru orantı ile ters orantıyı örneklerle ayırt edebileceğim.”
- “Bugün bir hikâyedeki ana fikri ve yardımcı fikirleri bulabileceğim.”
Sık yapılan hatalar
- Etkinliği hedef sanmak: “Öğrenciler grup çalışmasıyla poster hazırlar” bir etkinliktir. Hedef, posterle öğrencinin neyi göstereceğidir.
- Bir hedefe çok fazla fiil sıkıştırmak: “Tanımlar, açıklar, karşılaştırır ve değerlendirir” diye yazılan bir hedefin hangi kısmına ulaşıldığını ölçmek zordur.
- Hep alt basamaklarda kalmak: Bir ünitedeki tüm hedefler “tanımlar” ve “listeler” ile başlıyorsa öğrencilerden üst düzey düşünme beklemek gerçekçi değildir.
- Üst basamakları süs olarak kullanmak: Tersine, her hedefi “tasarlar” ile yazmak da öğrencinin temel bilgiyi edinmesine fırsat bırakmayabilir. Denge önemlidir.
- Duyuşsal hedefleri bilişsel gibi yazmak: “Okumayı sever” gibi tutum hedefleri değerlidir ama sınavla ölçülmez. Bunlar için gözlem, öz değerlendirme ya da gönüllü katılım gibi göstergeler düşünün.
Ünite düzeyinde hızlı denetim
Bir ünitenin hedeflerini yazdıktan sonra şu kontrol listesini kullanabilirsiniz:
- Her hedef öğrenci merkezli ve gözlenebilir bir fiil içeriyor.
- Hedefler en az üç farklı bilişsel basamağa yayılıyor.
- Her hedefin yanında nasıl kontrol edileceği yazıyor.
- Sınav ve performans görevleri hedeflerle hizalı.
- Hedeflerin öğrenci diline çevrilmiş bir sürümü var.
Sonuç
Bloom taksonomisi, iyi kullanıldığında öğretmenin elinde güçlü bir planlama aracıdır: Hedefleri netleştirir, düşünme düzeylerini çeşitlendirir ve değerlendirmeyi öğretimle hizalar. Kötü kullanıldığında ise fiil listelerinden kopyalanan, ama derse hiçbir şey katmayan cümlelere dönüşür. Kazanım yazarken her seferinde kendinize aynı soruyu sorun: “Ders bittiğinde öğrencinin bunu yapabildiğini nasıl göreceğim?” Bu sorunun cevabını net olarak verebiliyorsanız iyi bir hedef yazmışsınız demektir.


