info@teknoedu.com
Microsoft 365

Excel’de Durum Çözümlemesi: Hedef Ara, Senaryo Yöneticisi ve Veri Tablosu ile “Ya Şöyle Olursa?”

Kâra geçmek için kaç ürün satmalıyım? Kredi faizi yüzde 2 artarsa taksit ne olur? Excel'in Hedef Ara, Senaryo Yöneticisi ve Veri Tablosu araçlarıyla bütçe ve planlama sorularına dakikalar içinde yanıt bulmayı anlattık.

Excel'de Durum Çözümlemesi: Hedef Ara, Senaryo Yöneticisi ve Veri Tablosu ile "Ya Şöyle Olursa?"

Excel’de çoğu zaman girdileri yazar, formüllerin sonucu hesaplamasını bekleriz. Ama planlama yaparken soru çoğu zaman tersinedir: “Aylık 50.000 TL kâra ulaşmak için kaç adet satmalıyım?” Ya da birden çok değişkeni aynı anda merak ederiz: “Fiyat yüzde 10 artar, maliyet yüzde 5 düşerse ne olur?”

Excel’in Durum Çözümlemesi (What-If Analysis) araçları bu tür soruların yanıtını formül değiştirmeden bulmanızı sağlar. Bu yazıda üç temel aracı (Hedef Ara, Senaryo Yöneticisi ve Veri Tablosu) basit bir işletme ve kredi örneği üzerinden ele alıyoruz.

Not: Menü adları Türkçe Excel’e göre verilmiştir; sürüme göre küçük farklılıklar olabilir. Araçların tümü Veri sekmesindeki Durum Çözümlemesi düğmesi altında bulunur.

Örnek model: Basit kâr hesabı

Önce sağlam bir model kuralım. Girdiler ve formüller birbirinden ayrı olsun:

Hücre Açıklama Değer / Formül
B2 Birim satış fiyatı 450
B3 Birim değişken maliyet 270
B4 Aylık sabit gider 85.000
B5 Satış adedi 600
B7 Gelir =B2*B5
B8 Toplam maliyet =B3*B5+B4
B9 Kâr =B7-B8

İyi model kuralı: Girdi hücrelerini farklı bir renkle işaretleyin ve formüllerin içine asla sabit sayı gömmeyin. Durum çözümlemesi araçları yalnızca girdi hücrelerini değiştirerek çalışır; formüle gömülü bir sayıyı değiştiremezler.

Bu modelde 600 adet satışla kâr: 600 × (450 − 270) − 85.000 = 23.000 TL.

Hedef Ara: Sonuçtan girdiye

Hedef Ara (Goal Seek), tek bir formül hücresinin istediğiniz değere ulaşması için tek bir girdi hücresinin ne olması gerektiğini bulur.

Soru: Kâr 50.000 TL olsun, kaç adet satmalıyım?

  1. Veri > Durum Çözümlemesi > Hedef Ara komutunu seçin.
  2. Ayarlanacak hücre: B9 (Kâr)
  3. Sonuç hücre: 50000
  4. Değiştirilecek hücre: B5 (Satış adedi)
  5. Tamam’a tıklayın.

Excel yaklaşık 750 adet olduğunu bulur ve B5’e yazar. Sonucu kabul etmek için Tamam, eski değere dönmek için İptal’e basın.

Hedef Ara ile başabaş noktası

Aynı yöntemle kârı 0 yaparak başabaş noktasını bulabilirsiniz. Bu örnekte yaklaşık 472 adet çıkar. Değiştirilecek hücre olarak fiyatı (B2) seçerseniz “600 adet satarsam başabaş için fiyat ne olmalı?” sorusunu yanıtlarsınız.

Kredi örneği

PMT fonksiyonuyla taksit hesaplayan bir modeliniz varsa:

B12: Kredi tutarı        = 500000
B13: Yıllık faiz         = %42
B14: Vade (ay)           = 36
B15: Aylık taksit        = -PMT(B13/12, B14, B12)

“Aylık taksitim en fazla 20.000 TL olsun, ne kadar kredi çekebilirim?” sorusu için B15’i 20.000 yapacak şekilde B12’yi değiştirin.

Hedef Ara’nın sınırları:

  • Yalnızca bir girdi hücresini değiştirir.
  • Yinelemeli yaklaşım kullandığından sonuç küsuratlı çıkabilir; adet gibi tamsayı değerlerde yuvarlamayı unutmayın.
  • Birden çok girdi ve kısıt (ör. “adet en fazla 1.000 olabilir”) için Çözücü (Solver) eklentisi gerekir.

Senaryo Yöneticisi: Adlandırılmış seçenekler

Toplantıda “iyimser, gerçekçi ve kötümser” tablolarını yan yana sunmak istiyorsunuz. Her biri için girdileri elle değiştirmek yerine Senaryo Yöneticisi kullanın.

Senaryoları tanımlamak

  1. Veri > Durum Çözümlemesi > Senaryo Yöneticisi penceresini açın.
  2. Ekle‘ye tıklayın, senaryoya ad verin: “Kötümser”.
  3. Değişen hücreler olarak B2:B5 aralığını seçin.
  4. Sonraki pencerede her hücre için senaryo değerlerini girin.
  5. Aynı işlemi “Gerçekçi” ve “İyimser” için tekrarlayın.
Girdi Kötümser Gerçekçi İyimser
Fiyat 420 450 480
Maliyet 290 270 260
Sabit gider 90.000 85.000 85.000
Adet 500 600 750

Senaryoları göstermek ve özetlemek

Listeden bir senaryo seçip Göster‘e bastığınızda girdi hücreleri o senaryonun değerlerini alır ve model yeniden hesaplanır.

Asıl güçlü özellik Özet düğmesidir. Sonuç hücreleri olarak B9‘u (ve isterseniz B7, B8’i) seçin. Excel, tüm senaryoları yan yana gösteren yeni bir “Senaryo Özeti” sayfası oluşturur. Sunumlarda doğrudan kullanılabilecek temiz bir karşılaştırmadır.

İpucu: Özet raporda hücre adresleri yerine anlamlı adlar görmek için girdi ve sonuç hücrelerine önceden ad verin (Formüller > Ad Tanımla; ör. Fiyat, Kar).

Veri Tablosu: Tüm olasılıkları bir bakışta görmek

Veri Tablosu, bir ya da iki girdinin farklı değerleri için sonucu tablo hâlinde hesaplar. “Fiyat ve adet birlikte değişirse kâr ne olur?” sorusunun tam yanıtıdır.

İki değişkenli veri tablosu

  1. Boş bir alanda, sol üst köşe hücresine (ör. D2) kâr formülüne başvuru yazın: =B9
  2. Bu hücrenin sağına (E2:I2) farklı fiyatları yazın: 400, 425, 450, 475, 500.
  3. Altına (D3:D8) farklı adetleri yazın: 400, 500, 600, 700, 800, 900.
  4. D2:I8 aralığını seçin.
  5. Veri > Durum Çözümlemesi > Veri Tablosu komutunu açın.
  6. Satır giriş hücresi: B2 (fiyat, çünkü fiyatlar satırda)
  7. Sütun giriş hücresi: B5 (adet, çünkü adetler sütunda)
  8. Tamam’a tıklayın.

Excel her fiyat-adet kombinasyonu için kârı hesaplar. Tabloya koşullu biçimlendirmeyle renk ölçeği eklediğinizde zararlı bölgeler kırmızı, kârlı bölgeler yeşil görünür; tek bakışta hangi kombinasyonların hedefe ulaştığını görürsünüz.

Dikkat edilecekler

  • Veri tablosunun içindeki hücreler {=TABLE(B2,B5)} biçiminde özel bir formül içerir; tek tek düzenlenemez. Değiştirmek için tüm sonuç alanını seçip silin.
  • Satır ve sütun giriş hücreleri veri tablosuyla aynı sayfada olmalıdır.
  • Büyük veri tabloları hesaplamayı yavaşlatabilir. Formüller > Hesaplama Seçenekleri altında “Veri tabloları dışında otomatik” seçeneği bu durumda işe yarar; tabloyu güncellemek için F9 kullanırsınız.

Hangi araç ne zaman?

Soru Araç
Hedefe ulaşmak için tek girdi ne olmalı? Hedef Ara
Birkaç hazır seçeneği karşılaştırıp sunmak Senaryo Yöneticisi
Bir/iki girdinin tüm aralığını görmek Veri Tablosu
Kısıtlarla birden çok girdiyi en iyilemek Çözücü (eklenti)

Sonuç

Durum çözümlemesi araçları, Excel’i bir hesap makinesinden karar destek aracına dönüştürür. Hedef Ara ile “ne kadar gerekir?”, Senaryo Yöneticisi ile “hangi seçenek?”, Veri Tablosu ile “ya şöyle olursa?” sorularını formüllere dokunmadan yanıtlayabilirsiniz. Tüm bunların ön koşulu ise girdileri formüllerden ayıran temiz bir modeldir. Bir sonraki bütçe ya da fiyatlandırma çalışmanızda modeli önce düzgün kurun; geri kalanı bu araçlar halledecektir.