DEHB Olan Öğrenciler İçin Sınıf Stratejileri: Dikkat, Düzen ve Davranış Desteği
Yerinde duramayan, sık sık dikkati dağılan ya da ödevlerini unutan bir öğrenci için cezadan daha etkili yollar var. DEHB'yi anlamak, sınıf ortamını düzenlemek, yönergeleri yapılandırmak ve olumlu davranış desteği için pratik öneriler.

Sınıfta sürekli kıpırdanan, sırasında duramayan, sözünüzü kesen ya da tam tersine pencereden dışarı bakıp derste olup biteni kaçıran öğrenciler her öğretmenin tanıdığı profillerdir. Bu öğrencilerin bir kısmı Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanısı almış ya da almamış olabilir.
DEHB’li öğrenciler genellikle sınıf yönetimi sorunları üzerinden konuşulur. Oysa doğru stratejilerle bu öğrencilerin enerjisi, yaratıcılığı ve merakı derse kazandırılabilir. Bu yazıda öğretmenlerin sınıfta uygulayabileceği pratik stratejileri ele alıyorum.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır. DEHB tanısı yalnızca ilgili sağlık uzmanları (çocuk ve ergen psikiyatrisi gibi) tarafından konabilir; tedavi kararları da onların sorumluluğundadır. Öğretmenin rolü gözlem, iş birliği ve sınıf içi destektir.
DEHB’yi anlamak
DEHB, dikkat, dürtü kontrolü ve etkinlik düzeyini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Belirtiler genellikle üç başlıkta toplanır:
| Alan | Sınıfta görülebilecek davranışlar |
|---|---|
| Dikkat eksikliği | Ayrıntıları kaçırma, dikkatsizlik hataları, yönergeleri yarıda unutma, eşyalarını kaybetme, uzun görevleri bitirememe, dikkatin kolayca dağılması |
| Hiperaktivite | Yerinde duramama, sürekli kıpırdanma, izinsiz kalkma, çok konuşma |
| Dürtüsellik | Soru bitmeden cevap verme, sırasını bekleyememe, başkalarının sözünü kesme, düşünmeden hareket etme |
Bazı öğrencilerde dikkat eksikliği belirtileri ön plandadır. Bu öğrenciler sınıfta sorun çıkarmadığı için gözden kaçabilir; “dalgın” ya da “hayalperest” olarak tanımlanır. Bazılarında ise hiperaktivite ve dürtüsellik daha belirgindir.
DEHB’yi anlamada yararlı bir bakış açısı, onu bir yürütücü işlevler güçlüğü olarak görmektir. Yürütücü işlevler; planlama, organizasyon, çalışma belleği, zaman yönetimi, dürtü kontrolü ve görev başlatma gibi becerileri kapsar. DEHB’li bir öğrenci ne yapması gerektiğini çoğu zaman bilir; ama o bilgiyi doğru zamanda harekete geçirmekte zorlanır.
Sınıf ortamını düzenlemek
- Oturma yeri: Öğretmene yakın, kapı, pencere ve yoğun geçiş alanlarından uzak bir yer. Olumlu model olabilecek sakin bir sıra arkadaşı.
- Görsel düzen: Tahtada ve duvarlarda gereksiz uyarıcıları azaltmak. Günün programını ve dersin akışını görünür bir yerde tutmak.
- Hareket fırsatı: DEHB’li öğrencilerin uzun süre hareketsiz kalması zordur. Materyal dağıtmak, tahtayı silmek, bir mesajı başka sınıfa götürmek gibi “meşru hareket” görevleri verin.
- Rutinler: Ders başlangıcı, materyal toplama, geçişler ve ödev teslimi için her gün aynı şekilde işleyen rutinler, öğrencinin çalışma belleği üzerindeki yükü azaltır.
Yönergeleri ve görevleri yapılandırmak
DEHB’li öğrencilerin en çok zorlandığı alanlardan biri çok adımlı yönergeleri takip etmektir.
Yönerge verirken
- Önce öğrencinin dikkatini çekin (göz teması, adını söylemek, yakına gitmek).
- Yönergeyi kısa ve tek adımlı cümlelerle verin.
- Yönergeyi sözlü vermenin yanında yazılı ya da görsel olarak da gösterin.
- Öğrenciden yönergeyi kendi cümleleriyle tekrar etmesini isteyin.
Uzun görevleri bölmek
Tek seferde verilen 20 soruluk bir çalışma kâğıdı yerine:
Bölüm 1: Soru 1-5 → Bitince öğretmene göster, kontrol
Bölüm 2: Soru 6-10 → Bitince öğretmene göster, kontrol
Kısa mola / hareket
Bölüm 3: Soru 11-15
Bu yaklaşım hem ilerlemeyi görünür kılar hem de sık geri bildirim fırsatı yaratır.
Zamanı görünür kılmak
DEHB’li öğrenciler zamanın geçişini algılamakta zorlanabilir. Görsel zamanlayıcılar (kalan süreyi renkli bir alanla gösteren saatler), kontrol listeleri ve “5 dakika kaldı” gibi hatırlatmalar işe yarar.
Olumlu davranış desteği
DEHB’li öğrenciler genellikle gün boyunca akranlarından çok daha fazla olumsuz geri bildirim alır: “Otur”, “Sus”, “Yine mi?” Bu durum zamanla öğrencinin özgüvenini ve okula bağlılığını zedeler.
Olumluya odaklanmak
- Öğrenciyi istenen davranışı gösterdiği anda yakalayın ve kısa, net bir şekilde belirtin: “Sıranı bekledin, teşekkürler.”
- Olumlu ve düzeltici geri bildirim arasında olumlu tarafa ağırlık vermeye özen gösterin.
Önceden anlaşılmış işaretler
Öğrenciyle baş başa konuşarak, sınıf önünde uyarı yapmak yerine kullanılacak gizli işaretler belirleyin. Örneğin masasına hafifçe dokunmak ya da önceden kararlaştırılmış bir el hareketi. Bu, öğrenciyi mahcup etmeden davranışını fark etmesini sağlar.
Davranış sözleşmesi ve günlük kart
Bir ya da iki hedef davranışa odaklanan basit bir günlük takip kartı, öğretmen, öğrenci ve aile arasında ortak bir dil oluşturur:
| Ders | Görevi başlattı | Sırasını bekledi | Not |
|---|---|---|---|
| Matematik | ✓ | ✓ | Grup çalışmasında çok iyi fikir verdi. |
| Türkçe | ✓ | Kısmen | |
| Fen | ✓ | ✓ |
Önemli olan hedeflerin az, açık ve ulaşılabilir olması ve kartın ceza aracına dönüşmemesidir.
Teneffüsü ceza olarak kullanmamak
Hareket ihtiyacı yüksek bir öğrenciyi teneffüste sınıfta tutmak, bir sonraki derste daha fazla huzursuzluğa yol açabilir. Mümkün olduğunca farklı sonuçlar tercih edin.
Organizasyon becerilerini desteklemek
- Renk kodlu dosyalar ve defterler (her ders için bir renk).
- Gün sonunda iki dakikalık “çanta kontrolü” rutini.
- Ödevlerin hem tahtaya yazılması hem de dijital ortamda paylaşılması.
- Büyük projeler için ara teslim tarihleri ve kontrol listeleri.
Aileyle ve uzmanlarla iş birliği
- Aileyle iletişimi yalnızca sorun olduğunda değil, olumlu gelişmeleri paylaşmak için de kurun.
- Öğrenci ilaç tedavisi görüyorsa, bu konudaki kararlar tamamen aile ve hekime aittir. Öğretmenin sınıfta gözlemlediği değişiklikleri (dikkat, uyku hâli, iştah gibi) aileye nesnel bir dille aktarması faydalı olabilir; ancak tedavi konusunda öneride bulunmamalıdır.
- Rehberlik servisi, sınıf içi stratejilerin planlanmasında ve gerekiyorsa resmî destek süreçlerinde yol gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Davranışı kişisel algılamak: DEHB’li öğrencinin sözünüzü kesmesi saygısızlıktan değil, dürtü kontrolündeki güçlükten kaynaklanır.
- Yalnızca davranışa odaklanmak: Öğrencinin akademik ihtiyaçlarını ve güçlü yanlarını gözden kaçırmak.
- Tutarsızlık: Kuralların bir gün uygulanıp ertesi gün uygulanmaması, yapıya ihtiyaç duyan öğrenci için kafa karıştırıcıdır.
- “İstese yapar” düşüncesi: Öğrencinin bazı günler çok iyi odaklanabilmesi, her gün aynı şekilde yapabileceği anlamına gelmez. DEHB’de performansın değişken olması yaygındır.
Sonuç
DEHB’li öğrenciler için etkili bir sınıf, yapı ile esnekliği birlikte sunan bir sınıftır: Net rutinler, kısa ve görsel yönergeler, bölünmüş görevler, meşru hareket fırsatları ve bolca olumlu geri bildirim. Bu stratejilerin güzel yanı, yalnızca DEHB’li öğrenciye değil, sınıftaki pek çok öğrenciye de fayda sağlamasıdır. En önemlisi, öğrencinin “sorunlu öğrenci” etiketinin ötesinde, güçlü yanları olan ve desteklenmeye ihtiyaç duyan bir birey olarak görülmesidir.


